در شهر آگرای هندوستان، بنایی وجود دارد که فراتر از سنگ و آجر است؛ بنایی که شاعر بزرگ رابیندرانات تاگور آن را “اشکی بر گونه ابدیت” نامید. تاج محل (Taj Mahal) شاهکار معماری جهان، یکی از عجایب هفتگانه جدید و مشهورترین نماد عشق در تاریخ بشریت است. این آرامگاه باشکوه که با سنگ های مرمر سفید و هزاران قطعه سنگ قیمتی ساخته شده، سالانه میلیون ها گردشگر را از سراسر دنیا به خود جذب می کند تا شاهد اوج هنرنمایی معماران ایرانی و هندی در قرن هفدهم باشند.
در این مقاله نه تنها داستان عاشقانه پشت این بنا را می خوانید، بلکه با رازهای معماری، بهترین نقاط برای عکاسی و قوانین جدید بازدید از آن آشنا خواهید شد.
تاج محل کجاست؟
تاج محل در شهر تاریخی آگرا در ایالت “اوتار پرادش” هندوستان واقع شده است. این شهر در فاصله حدود ۲۰۰ کیلومتری جنوب دهلی نو (پایتخت هند) قرار دارد. آگرا به همراه دهلی و جیپور، رئوس مثلث طلایی گردشگری هند را تشکیل می دهند که پربازدیدترین مسیر توریستی در این کشور است. این بنای عظیم دقیقا در ساحل جنوبی رودخانه یامونا (جمنا) ساخته شده است تا تصویر آن در آب رودخانه منعکس شود.
چرا تاج محل در کنار رودخانه یامونا ساخته شد؟
انتخاب ساحل رودخانه فقط برای زیبایی نبود. معماران نابغه آن زمان با چالشی بزرگ روبرو بودند: خاک ساحل رودخانه سست بود و تحمل وزن عظیم بنای مرمرین را نداشت. آن ها برای حل این مشکل، چاه های عمیقی حفر کردند و آن ها را با چوب آبنوس و مواد آهکی پر کردند تا مثل ستون عمل کنند. نکته عجیب مهندسی اینجاست که چوب آبنوس برای سالم ماندن و نشکستن نیاز به رطوبت دائمی دارد؛ بنابراین جریان آب رودخانه یامونا عملا ضامن پایداری و سرپا ماندن تاج محل در طول قرن ها بوده است.
داستان شاه جهان و ممتاز محل؛ عشقی که تاریخ شد
همه چیز از یک عشق آتشین در بازار مینای آگرا شروع شد. شاهزاده خرم (که بعدا با نام شاه جهان امپراتور گورکانی هند شد) در اولین نگاه عاشق دختری ایرانی تبار به نام ارجمند بانو بیگم شد. آن ها در سال ۱۶۱۲ ازدواج کردند و عشقی افسانه ای میان آن ها شکل گرفت. شاه جهان همسرش را چنان دوست داشت که به او لقب “ممتاز محل” (برگزیده کاخ) را داد و در تمام سفرهای جنگی و صلح آمیز او را همراه خود می برد.
اما سرنوشت خواب دیگری دیده بود. در سال ۱۶۳۱، زمانی که شاه جهان برای نبرد به فلات دکن رفته بود، ممتاز محل هنگام به دنیا آوردن چهاردهمین فرزندشان (دختری به نام گوهرآرا بیگم) دچار خونریزی شدید شد و از دنیا رفت. مرگ او شاه جهان را ویران کرد. گفته می شود موهای امپراتور در عرض چند ماه از شدت غم سفید شد. او سوگند یاد کرد که برای همسر محبوبش آرامگاهی بسازد که در زیبایی و شکوه، همتایی در جهان نداشته باشد. ساخت این بنا ۲۲ سال طول کشید و بیش از ۲۰ هزار کارگر و استادکار شبانه روز کار کردند تا وعده عاشقانه شاه جهان محقق شود.
ممتاز محل که بود؟
ارجمند بانو بیگم یا همان ممتاز محل، نوه یکی از اشراف زادگان ایرانی بود. پدر او “آصف خان” و عمه اش “نور جهان” (همسر قدرتمند جهانگیر شاه) بودند. ریشه و تبار ایرانی او باعث شد تا فرهنگ و هنر ایرانی تاثیر عمیقی بر دربار گورکانیان هند بگذارد. ممتاز محل نه تنها همسر، بلکه مشاور سیاسی مورد اعتماد شاه جهان بود و مرگ او ضربه ای جبران ناپذیر به امپراتوری وارد کرد. امروزه مقبره او دقیقا در مرکز گنبد اصلی تاج محل قرار دارد و شاه جهان نیز سال ها بعد در کنار او آرام گرفت تا در ابدیت هم جدا نشوند.
معمار ایرانی تاج محل کیست؟
شاید برایتان جالب باشد که مغز متفکر پشت این شاهکار جهانی، یک معمار ایرانیتبار بوده است. استاد احمد لاهوری به عنوان سرمعمار اصلی پروژه شناخته میشود. همچنین کتیبههای خوشنویسی شده آیات قرآن که با سنگهای سیاه روی مرمرهای سفید کار شدهاند، هنر دستان امانت خان شیرازی است. امانت خان تنها کسی بود که شاه جهان به او اجازه داد نامش را در انتهای کتیبهها و روی دیوارهای تاج محل امضا کند. این بنا سند زندهای از هنر و مهارت ایرانیان در قلب هندوستان است.
شگفتیهای مهندسی بنا
مهندسان آن زمان با هوشمندی تمام، تاج محل را در برابر زلزله مقاوم کردند. اگر دقت کنید، چهار مناره بلند اطراف ساختمان اصلی کمی به سمت بیرون زاویه دارند. این انحراف عمدی است؛ هدف این بوده که اگر زلزله شدیدی رخ داد، منارهها به سمت بیرون سقوط کنند و روی گنبد اصلی و مقبرهها خراب نشوند. همچنین سنگهای مرمر این بنا خاصیت عجیبی در بازتاب نور دارند؛ تاج محل در صبح زود به رنگ صورتی ملایم، در زیر نور خورشید ظهر به رنگ سفید درخشان و در زیر نور ماه کامل به رنگ نقرهای یا طلایی دیده میشود. شاعران هندی میگویند این تغییر رنگ نماد تغییر حالات روحی یک زن (ممتاز محل) است.
بخشهای مختلف مجموعه تاج محل
تاج محل فقط یک ساختمان سفید نیست، بلکه مجموعهای عظیم شامل باغها و ساختمانهای جانبی است که با نظم خاصی کنار هم قرار گرفتهاند:
دروازه روضه (Darwaza-i-Rauza): ورودی اصلی و باشکوه مجموعه که از سنگ ماسه قرمز ساخته شده است. این دروازه نماد گذار از دنیای شلوغ مادی به فضای روحانی و آرامشبخش داخل باغ است. روی این دروازه آیاتی از سوره فجر قرآن حکاکی شده که مومنان را به ورود به بهشت دعوت میکند.
باغ چارباغ: فضای سبز روبروی مقبره بر اساس الگوی “باغ ایرانی” طراحی شده است. این باغ با جویهای آب به چهار قسمت مساوی تقسیم شده که نماد چهار نهر بهشتی (شیر، عسل، آب و شراب) است. استخر مرکزی باغ تصویر تاج محل را در خود منعکس میکند و یکی از بهترین نقاط برای عکاسی است.
مقبره اصلی: قلب مجموعه که روی یک سکوی مربعی بلند قرار دارد. گنبد پیازی شکل آن ۳۵ متر ارتفاع دارد. در داخل تالار اصلی، دو صندوقچه نمادین (نشان قبر) وجود دارد که با سنگهای قیمتی تزیین شدهاند. قبر ممتاز محل دقیقا در مرکز قرار دارد و قبر شاه جهان در کنار آن است (تنها بخش نامتقارن کل مجموعه).
مسجد و مهمانخانه (جواب): در دو طرف بنای اصلی، دو ساختمان قرمز رنگ قرینه وجود دارد. ساختمان سمت چپ (غرب) مسجد است که مسلمانان برای نماز در آن جمع میشوند. ساختمان سمت راست (شرق) که به آن “جواب” میگویند، صرفا برای حفظ تقارن ساخته شده و احتمالا به عنوان مهمانخانه استفاده میشده است.
رازها و افسانههای تاج محل
درباره این بنای عاشقانه داستانهای ترسناک و عجیبی وجود دارد که شنیدن آنها خالی از لطف نیست:
افسانه تاج محل سیاه واقعیت دارد؟
یکی از مشهورترین شایعات این است که شاه جهان قصد داشت برای خودش یک آرامگاه دقیقا شبیه تاج محل اما با سنگ مرمر سیاه در سمت دیگر رودخانه یامونا بسازد و این دو بنا را با یک پل نقرهای به هم وصل کند. داستان میگوید که پسرش اورنگزیب قبل از شروع این پروژه علیه پدر کودتا کرد و او را زندانی نمود. باستانشناسان در آن سوی رودخانه سنگهای سیاهی پیدا کردند، اما بعدا مشخص شد که آنها سنگ مرمر سفید تغییر رنگ داده شده بودهاند. با این حال، ایده “تاج محل سیاه” همچنان برای گردشگران جذاب است.
آیا دستان معماران واقعا قطع شد؟
یک داستان خشن و معروف میگوید که شاه جهان پس از پایان کار دستور داد دستان ۲۰ هزار کارگر و دستان معمار اصلی را قطع کنند و چشمانشان را کور کنند تا دیگر هرگز نتوانند بنایی به زیبایی تاج محل بسازند. خوشبختانه تاریخدانان هیچ سند و مدرکی برای اثبات این جنایت پیدا نکردهاند. برعکس، شواهدی وجود دارد که نشان میدهد استاد احمد لاهوری پس از تاج محل، پروژههای دیگری (مثل قلعه سرخ دهلی) را هم برای امپراتور طراحی کرده است. این داستان احتمالا فقط یک افسانه برای نشان دادن یگانه بودن تاج محل است.
اتاقهای مخفی در زیرزمین
در زیرزمین تاج محل اتاقها و راهروهای مخفی وجود دارد که سالهاست پلمپ شدهاند. برخی نظریهپردازان توطئه معتقدند در این اتاقها مجسمههای هندو یا گنجینههای پنهان وجود دارد، اما مقامات هندی میگویند دلیل بسته بودن آنها جلوگیری از تخریب ناشی از رطوبت و تجمع گاز کربن دیاکسید است که میتواند به سنگ مرمر آسیب بزند.
راهنمای عکاسی در تاج محل؛ شکار بهترین قابها
تاج محل یکی از “فتوژنیک ترین” بناهای دنیاست، اما اگر میخواهید عکسهایی متفاوت از سلفیهای معمولی بگیرید، این مکانها را به خاطر بسپارید:
نیمکت پرنسس دایانا: در جلوی استخر مرکزی، یک نیمکت مرمری وجود دارد که به نام پرنسس دایانا (همسر سابق ولیعهد انگلستان) معروف شده است. نشستن روی این نیمکت محبوبترین قاب عکس توریستی است که کل بنا را در پسزمینه دارید.
از داخل طاقهای مسجد: اگر به ساختمان قرمز رنگ سمت چپ (مسجد) بروید، میتوانید از داخل ایوانها و طاقهای آن، تاج محل را قاب بگیرید. این زاویه هنریترین عکسها را به شما میدهد و معمولا خلوتتر است.
باغ مهتاب (Mehtab Bagh): این باغ دقیقا در آن سوی رودخانه یامونا و پشت تاج محل قرار دارد. اگر هنگام غروب آفتاب به این باغ بروید، میتوانید بدون حضور جمعیت و شلوغی، عکسهایی خیرهکننده از انعکاس بنا در رودخانه بگیرید.
طلوع آفتاب: اگر بتوانید صبح زود (حدود ساعت ۶) آنجا باشید، نه تنها محوطه خلوت است، بلکه نور خورشید زاویهای دارد که سنگهای مرمر را صورتی و رویایی نشان میدهد.
قوانین و نکات مهم برای بازدیدکنندگان
مدیریت تاج محل قوانین سختگیرانهای برای حفاظت از بنا دارد. دانستن این موارد شما را از دردسر دور میکند:
روزهای تعطیل: تاج محل روزهای جمعه برای گردشگران تعطیل است (فقط برای نمازگزاران باز است). پس برنامه سفرتان را طوری تنظیم کنید که جمعه در آگرا نباشید.
وسایل ممنوعه: ورود این وسایل به داخل مجموعه اکیدا ممنوع است و باید آنها را در کمد امانات (Locker Room) ورودی تحویل دهید:
سه پایه عکاسی و مونوپاد (فقط دوربین دستی مجاز است).
پاوربانک و باتری اضافی.
هدفون و شارژر موبایل.
خوراکی و تنقلات (فقط بطری آب شفاف مجاز است).
کوله پشتی بزرگ.
پهپاد (Drone).
کاور کفش: برای ورود به ساختمان اصلی و قدم زدن روی مرمرها، باید کفشهایتان را در بیاورید یا از کاورهای پلاستیکی که هنگام خرید بلیط به شما میدهند استفاده کنید.
بهترین زمان سفر به آگرا و تاج محل
آگرا شهری گرم و خشک است.
بهترین فصل: از ماه اکتبر تا مارس (مهر تا اسفند) هوا خنک و دلپذیر است. شلوغترین زمان بازدید همین ماههاست.
فصل گرما: از آوریل تا ژوئن (فروردین تا خرداد) دمای هوا بسیار بالا میرود (گاهی تا ۴۵ درجه) و بازدید طاقتفرسا میشود.
زمان روز: پیشنهاد ما بازدید در طلوع آفتاب است. هم هوا خنک است و هم هنوز اتوبوسهای توریستی نرسیدهاند.
مسیر دسترسی به تاج محل از دهلی
اکثر گردشگران از دهلی به آگرا میروند. شما دو راه اصلی دارید:
قطار سریعالسیر (Gatimaan Express): بهترین و سریعترین گزینه است. این قطار صبحها از ایستگاه نظامالدین دهلی حرکت میکند و در کمتر از ۲ ساعت (۱۰۰ دقیقه) به آگرا میرسد. صبحانه هم در قطار سرو میشود.
آزادراه یامونا (Yamuna Expressway): اگر ترجیح میدهید تاکسی بگیرید، این اتوبان مدرن و ۶ بانده شما را در حدود ۳ تا ۴ ساعت از دهلی به آگرا میرساند.
سوالات متداول
۱. آیا داخل تاج محل قبرهای واقعی وجود دارد؟ قبرهایی که بازدیدکنندگان در تالار اصلی میبینند نمادین هستند. قبرهای واقعی شاه جهان و ممتاز محل در سردابهای در زیرزمین قرار دارند که بازدید از آن برای عموم ممنوع است تا آرامش متوفیان حفظ شود.
۲. چقدر زمان برای بازدید لازم است؟ برای دیدن تمام بخشها، عکاسی و لذت بردن از فضا، حداقل به ۲ تا ۳ ساعت زمان نیاز دارید.
۳. هزینه بلیط ورودی چقدر است؟ بلیط برای گردشگران خارجی گرانتر از شهروندان هندی است (حدود ۱۱۰۰ روپیه). اگر بخواهید وارد مقبره اصلی شوید، باید مبلغ اضافهای (حدود ۲۰۰ روپیه) بپردازید. کودکان زیر ۱۵ سال معمولا رایگان هستند.
